✍️ सरोज भट्टराई
नेपाल बाढी र पहिरोको उच्च जोखिममा रहेको छ । हालैमात्र आएको बाढी-पहिरोलगायतका प्राकृतिक बिपत्तिमा परेर नेपालमा दुई सय बढीले ज्यान गुमाए । हजारौं बेघर बने । अझै पीडितहरूले राहत पाएका छैनन् । तर, हाम्रो नेतृत्वले अझै दूरदृष्टि राख्न सकेको छैन । यो वर्षको वर्षाले हालसम्मकै सबै रेकर्ड तोडेको छ । सबैले अत्याधिक वर्षाले क्षति गर्यो भनिरहेका छन् । तर, विज्ञ भने वर्षाले नभई जमिनमा परेको पानीले निकास नपाउँदा यो बिपत्ति निम्तिएको बताउँदै आएका छन् । नेपालको जल तथा मौसम विज्ञान विभागले २०२४ को मनसुन सामान्यभन्दा २५ प्रतिशत बढी रहेको पुष्टि गरेको थियो । २७ र २८ सेप्टेम्बरमा परेको वर्षाले त्यो संख्यालाई ३२ प्रतिशतमाथि धकेल्यो ।
शहरहरूले पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्नुपर्छ । वर्तमान अभ्यासहरूले वास्तवमा उल्टो प्रभाव पारिरहेको छ । तथाकथित ‘प्लुभियल बाढी’ तब हुन्छ जब भारी वर्षाले जल निकासी प्रणाली र प्राकृतिक जलमार्ग ओगट्छ । वर्षा र नदी बाढीको जोखिमलाई कम गर्न, दक्षिण एशियाका शहर योजनाकारले लामो समयदेखि ग्रे पूर्वाधारजस्तै आँधी पानी निकास प्रणालीलाई प्राथमिकता दिएका छन् ।
यस्तो वर्षा सम्भवतः वर्षाको ढाँचामा व्यापक परिवर्तनको अंश होः र हामी विश्वस्त हुनसक्ने मनसुनले हाम्रो क्षेत्रमा आउने वर्षहरूमा अझ बढी बल र तीव्रताका साथ प्रहार गर्ने देखिएको छ । जबकि गत महिनाको वर्षाको प्रभाव शहरहरूमा सीमित थिएन । काठमाडौं उपत्यका इपिसेन्टर थियोः दुई दिनको अन्तरालमा नेपालको कूल वार्षिक औसतको एक-पाँच भागको रेकर्ड ब्रेक गर्दै, मृत्युको सबैभन्दा धेरै संख्या रेकर्ड गर्दै बाढीले ठूलो जनसंख्याको आकारलाई ध्यानमा राख्दै यो स्पष्ट स्मरण गराएको थियो ।
जीवाश्म इन्धन जलाउने विश्वव्यापी उत्सर्जनमा नेपालको हिस्सा ०.१ प्रतिशत छ, देश विश्वको चौथो सबैभन्दा बढी जलवायु जोखिममा रहेको छ । हामी अर्को महिना (नोभेम्बर ११) मा हुने संयुक्त राष्ट्रसंघको वार्षिक विश्वव्यापी जलवायु परिवर्तन वार्तातर्फ अघि बढिरहेका छौं । तर आफ्नै दशेमा भइरहेको विपत्तिप्रति भने चुकेका छौं । अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगमका अनुसार नेपालमा मात्रै सन् २०३० सम्ममा जलवायु परिवर्तनका कारण प्रत्येक वर्ष नदीमा आउने बाढीबाट एक तिहाइभन्दा बढी मानिस प्रभावित हुन सक्नेछन् । विज्ञहरू र विकास साझेदारले द्रुत रूपमा कार्य गर्न र प्रभावकारी योजना र विस्तार दुवैमा अनुकूलनका साथ नेतृत्व गर्न नैतिक अनिवार्यता औल्याएका छन् ।
शहरहरूले पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्नुपर्छ । वर्तमान अभ्यासहरूले वास्तवमा उल्टो प्रभाव पारिरहेको छ । तथाकथित ‘प्लुभियल बाढी’ तब हुन्छ जब भारी वर्षाले जल निकासी प्रणाली र प्राकृतिक जलमार्गहरू ओगट्छ । वर्षा र नदी बाढीको जोखिमलाई कम गर्न, दक्षिण एशियाका शहर योजनाकारले लामो समयदेखि ग्रे पूर्वाधारहरू जस्तै आँधी पानी निकास प्रणालीलाई प्राथमिकता दिएका छन् । यो अब स्पष्ट छ कि, राम्रो उद्देश्यले गर्दा, यस्ता द्रुत-बढ्दो वर्षा घटनाहरूको दाँतमा, यी दृष्टिकोण छन् । उल्टो प्रभाव र केही अवस्थामा वास्तवमा शहरी बाढी बढ्दै गएको छ । यो विशेषगरी मामला हो जब अन्य विकास अभ्याससँग संयोजनः विशेषगरी गरिब ठोस फोहोर व्यवस्थापन जसले जलनिकासी प्रणालीलाई रोक्छ । ‘अभेद्य फुटपाथमा वृद्धि जसले वर्षाको पानीलाई माटोमा प्रवेश गर्नबाट रोक्छ, र जलमार्गहरूमा प्रवाहमा अवरोध पु¥याउँछ’ र बाढी मैदान अतिक्रमण, अनियोजित बस्तीसहित, जसले विशेष गरी ठूला नदीहरूको किनारमा, कंक्रिट वा अन्य अभेद्य सामग्रीमा, हाम्रो द्रुत रूपमा शहरीकरण गर्ने शहरहरूमा जमिनलाई घेर्छ । गरिबी यस अतिक्रमणको एक महत्वपूर्ण विशेषता होः सबैभन्दा गरिब र सबैभन्दा सीमान्तकृतहरू प्रायः गरिब, सबैभन्दा जोखिम-प्रवण भूमि जस्तै नदी किनारमा बसोबास गर्छन् । यसको समाधान सस्तो छैन तर खोज्नै पर्छ ।
नदीहरूको किनारमा, कंक्रिट वा अन्य अभेद्य सामग्रीमा, हाम्रो द्रुत रूपमा शहरीकरण गर्ने शहरहरूमा जमिनलाई घेर्छ । गरिबी यस अतिक्रमणको एक महत्वपूर्ण विशेषता होः सबैभन्दा गरिब र सबैभन्दा सीमान्तकृत प्रायः गरिब, सबैभन्दा जोखिम-प्रवण भूमिजस्तै नदी किनारमा बसोवास गर्छन् । यसको समाधान सस्तो छैन तर खोज्नै पर्छ ।
सन् १९८० देखि विश्वभरमा आएको बाढीले दुई लाख २० हजार मानिसको मृत्यु र ४१ ट्रिलियनको क्षति पुर्याएपछि, आँधीको पानी सोस्ने र व्यवस्थापन गर्ने शहरहरूको क्षमतालाई रूपान्तरण गर्ने तरिकाहरूका लागि विश्वव्यापी संघर्ष भइरहेको छ । शुभ समाचार यो हो कि यसको मतलब योमात्र होइन कि प्लुभियल बाढीको व्यवहार्य समाधानहरू अवस्थित छन्, यी मध्ये धेरै दिगो, कम लागतमा, र प्रकृति र मानव स्वास्थ्यको लागि अन्य सहलाभहरू ल्याउँछन् । धेरैजसो उत्तम समाधानहरू प्रकृतिमा पाइन्छ, वा नक्कल, प्रकृतिसँग ।
वर्षा बगैंचा, हरियो छाना, रिचार्ज पोखरी, दलदल र पारगम्य फुटपाथसहित सिमसार विविधता सबैले पानीको घुसपैठ बढाएर भारी वर्षाको प्रभावलाई कम गर्न देखाएको छ । त्यस्ता धेरै ‘हरियो पूर्वाधार’ दृष्टिकोणहरू पहिले नै दक्षिण एसियाका अन्य शहरहरूमा तैनाथ गरिँदै छन्, अन्य स्थानीय रूपमा उपयुक्त ‘ग्रे पूर्वाधार’ लगानीहरूको संयोजनमा, जहाँ उनीहरूले शहरी बाढीलाई कम गर्न र नगरपालिकालगायत अन्य शहरी समस्याको मेजवान समाधान गर्ने क्षमता राख्छन् । ठोस फोहोर व्यवस्थापन, स्थानीय योजना र जोखिम क्षेत्र ।
हैदरावादले ‘रेन गार्डन’ प्रस्तुत गरेको छ, ल्यान्डस्केपहरू जुन उद्देश्यपूर्वक जमिन वा डुबकीको उथलो क्षेत्रमा निर्माण गरिएको छ जसले छाना, मार्ग, कारपार्कहरू र कम्प्याक्टेड ल्यानजस्ता अभेद्य क्षेत्रहरूबाट पानीको बहाव प्राप्त गर्दछ, र एक पटकमा ४८ घण्टासम्म जलमग्न रहन सक्ने बिरुवा लगाइएको छ ।
शहरी हरियो र खुला ठाउँमा अत्यधिक अवशोषण क्षमता भएको देखाइएको छः वर्षाको एक घण्टापछि ६० प्रतिशतसम्म पानी भिजाउने ठूला बन्दी पोखरी धेरै छन् । आँधीबेहरीका घटनामा पानी समात्न प्रभावकारीः जमुना नदीको दाहिने किनारमा बाढी तटबन्धले बंगलादेशको सिराजगञ्जमा सुरक्षा प्रदान गरिरहेको छ । एक मिश्रित बाढी न्यूनीकरण दृष्टिकोण, कम प्रभाव विकासको, जसले पानी घुसाउन अनुमति दिन प्राकृतिक प्रक्रियाहरूको नक्कल गर्दछ, पानीको सुरक्षा गर्दछ । बंगलादेशको चट्टोग्रामको शहरीकृत क्षेत्रमा गुणस्तरीय र जलीय बासस्थान, र वर्षाको पानी संकलनले बाढीको हद एक चौथाइले घटाएको छ । यसबीचमा चीनले आफ्नो ‘स्पन्ज सिटी’ पहलका साथ क्षेत्रको नेतृत्व गरेको छः नयाँ नहरहरू र पोखरीहरू घुमाउँदै र पुनःस्थापना सिमसार क्षेत्र-जल जम्मा गर्न सहज र शहरी वातावरण सुधार द्रुत रूपमा परिवर्तन भएको मौसममा काठमाडौं जस्तो शहरलाई अगाडि बढ्नको लागि, हामीलाई राजनीतिक इच्छाशक्ति, साहसी नियमन र कार्यान्वयन र त्यस्ता दृष्टिकोणहरूलाई विस्तार गर्न र मापन गर्न वित्तको द्रुत प्रवाह चाहिन्छ । (लेखक भट्टराई काठमाडौं स्कुल अफ लमा आबद्ध हुनुहुन्छ ।)






