श्रीकृष्ण जन्माष्टमी तथा मोहरात्रि

✍️ तोयराज नेपाल

कृष्ण जन्माष्टमी हिन्दूहरूको प्रमुख पर्व हो । आर्यमिश्रित समुदायको समारोह र श्रद्धामिश्रित उत्सवमा जहाँ भगवान् श्रीकृष्णको जयन्ती उत्सव मनाइन्छ । ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेता भगवान् श्रीकृष्णको जन्म द्वापरयुगमा हिन्दु पञ्चांग अनुसार भाद्रकृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा भएकाले उक्त दिनलाई श्रीकृष्ण जन्माष्टमी र रातलाई मोहरात्रि भनिन्छ । श्रीकृष्णले आजीवन सत्यको पक्षमा रही सत्कर्मका लागि मानव समुदायलाई प्रेरित गरेको मानिन्छ । कौरव र पाण्डवका बीचमा कुरुक्षेत्रमा भएको धर्मयुद्धमा सत्यको पक्षमा रहेका पाँच पाण्डवमध्येका अर्जुनको सारथिका रूपमा श्रीकृष्णले युद्धको शिक्षा दिएका थिए । युद्धका क्रममा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई दिएको उपदेश नै श्रीमद्भागवत् गीताका रूपमा प्रचलित भएको छ ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।।
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ।।
श्रीमद्भगवद्गीता ४/७ ,८
अर्थात् जब-जब धर्मको नाश र अधर्मको वृद्धि हुन्छ, त्यस बखतमा दुष्टहरूको विनाश गरी साधु सज्जनको र धर्मको पनि संरक्षण तथा संस्थापना गर्न मैले अवतार लिनेगरेको छु भनेर स्वयं कृष्णले भन्नुभएको छ । यसै प्रसंगमा द्वापरयुगका अन्त्यमा भगवानले कृष्णावतार लिनुभएको हो । भाद्रकृष्ण अष्टमीका दिन मध्यरातमा भगवान् नारायणले कृष्णावतार लिनुभएको र त्यसै कारण भाद्रकृष्ण अष्टमीलाई श्रीकृष्णजन्माष्टमी भनिएको हो । दुष्ट दैत्य तथा राक्षसहरू विभिन्न राजा र राजाका सहयोगीका रूपमा पृथ्वीमा जन्म लिएर संसारमा विभिन्न पापकर्महरू गरी उपद्रव मच्चाएका हुँदा पृथ्वीलाई ठूलो भार भयो । अनि पृथ्वी गाईको रूप लिएर ब्रहृमाजीका शरणमा गएर आफ्नो दुःख निवेदन गर्नुभयो ।

जब-जब धर्मको नाश र अधर्मको वृद्धि हुन्छ, त्यस बखतमा दुष्टहरूको विनाश गरी साधु सज्जनको र धर्मको पनि संरक्षण तथा संस्थापना गर्न मैले अवतार लिनेगरेको छु, भनेर स्वयं कृष्णले भन्नुभएको छ । यसै प्रसंगमा द्वापरयुगका अन्त्यमा भगवानले कृष्णावतार लिनुभएको हो । भाद्र कृष्ण अष्टमीका दिन मध्यरातमा भगवान् नारायणले कृष्णावतार लिनुभएको र त्यसै कारण भाद्र कृष्ण अष्टमीलाई श्रीकृष्णजन्माष्टमी भनिएको हो ।

पृथ्वीको बिन्ती सुनी ब्रहृमाजीले सम्पूर्ण देवताका साथमा भगवान् विष्णुका शरणमा गएर पृथ्वीको कष्ट निवेदन गर्नुभयो । अनि ब्रहृमाद्वारा भूमिको निवेदन सुनेर भगवान् विष्णुले पृथ्वीमा कृष्णका रूपमा जन्म लिएर भूमिको भार हरण गर्नेछु भन्नुभएको थियो । त्यसै क्रममा वसुदेवका वीर्यबाट देवकीका गर्भमा प्रवेश गरी भगवानले कृष्णावतार लिनुभएको थियो ।

वदन्ति तत् तत्वविदस्तत्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।
ब्रहृमेति परात्मेति भगवानिति शब्द्यते ।। श्रीमद्भागवत १/२/११
अर्थात् तत्वज्ञानीहरू यही तत्वज्ञानलाई कसैले ब्रहृम भन्छन्, कसैले परमात्मा भन्छन्, कसैले भगवान् त कसैले ईश्वर, कृष्ण, राम, हरि इत्यादि भन्दछन् । वास्तवमा जसबाट संसारको सृष्टि, स्थिति र प्रलय सदा सर्वदा भइरहन्छ त्यो तत्व नै कृष्णतत्व हो । ब्रहृमसंहितामा भनिएको छ :-
रामादिमूर्तिषु कलानियमेन तिष्ठन्
नानावतारमकरोद् भुवनेषु किन्तु ।
कृष्णः स्वयं समभवत् परमः पुमान्
यो गोविन्दमादिपुरुषं तमजं भजामि ।।
ब्रहृमसंहिता ५/३९
एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । श्रीमद्भागवत १/३/२८
अर्थात् राम, परशुराम, मत्स्य, कूर्म आदि सबै अवतारमा भगवानले केही कलाका साथमा अवतार लिनुभएको छ भने कृष्णावतारमा स्वयं परम पुरुष नारायणले सम्पूर्ण कलाका साथमा अवतार लिनुभएको छ । वास्तवमा कृष्ण भन्ने तत्व आकर्षक तत्व हो । कृषति आकर्षयतीति कृष्ण । अर्थात् सबैलाई आफूतिर आकर्षण गर्न सक्ने सामथ्र्यशाली तत्व नै कृष्ण हो । भगवान् कृष्ण कंसलाई मार्ने क्रममा रंगभूमिमा जब प्रवेश गर्नुभयो त्यसबेला सबै मानिसलाई विभिन्न रूपले आकर्षण गर्नुभएको प्रसंग श्रीमद्भागवतमा उल्लेख छ ।
मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान्,
गोपानां स्वजनो क्सतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।
मृत्युर्भाेजपतेर्विराडविदुषां तत्वं परं योगिनां
वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः ।। श्री.भा.१०/४३/१७
कृष्णलाई मल्लले वज्रतुल्य देखे, साधारण मानिसले यी कुनै श्रेष्ठ पुरुष हुन् भन्ने ठाने, स्त्रीहरूले साक्षात् कामदेव नै ठाने, गोपहरूले आफ्ना स्वजन ठाने, दुष्ट राजाहरूले आफ्नो शासक ठाने, बाबु आमा र बुढापाकाहरूले आफ्नै सानो बालक ठाने, कंसले आफ्नो मृत्यु नै ठान्यो, अज्ञानीहरूले विराट् पुरुष ठाने, योगीहरूले आफ्नो परमतत्व सम्झिए भने वृष्णिवंशी- यदुवंशीहरूले आफ्नो इष्टदेवता सम्झिए । यसरी सबै व्यक्तिहरूको हृदयलाई जुन-जुन रूपमा भए पनि आफूतिर आकृष्ट गर्नसक्ने सामथ्र्य भगवान् कृष्णमा भएको हुँदा उहाँमा कृष्ण नामको सार्थकता भएको छ ।

ADVERTISEMENT

वास्तवमा कृष्ण भन्ने तत्व आकर्षक तत्व हो । कृषति आकर्षयतीति कृष्ण । अर्थात् सबैलाई आफूतिर आकर्षण गर्न सक्ने सामथ्र्यशाली तत्व नै कृष्ण हो । भगवान् कृष्ण कंसलाई मार्ने क्रममा रंगभूमिमा जब प्रवेश गर्नुभयो त्यसबेला सबै मानिसलाई विभिन्न रूपले आकर्षण गर्नुभएको प्रसंग श्रीमद्भागवतमा उल्लेख छ ।

सच्चिदानन्दरूपाय विश्वोत्पत्यादिहेतवे ।
तापत्रयविनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नमः ।। वास्तवमा जो सच्चिदानन्दस्वरूप हुनुहुन्छ, जसबाट जगत्को सृष्टि, स्थिति र प्रलय सदा सर्वदा भइरहन्छ । जसको चिन्तन गर्नाले आधिदैविक आध्यात्मिक र आधिभौतिक तीनै किसिमका दुःख नाश हुन्छन्, त्यही तत्व नै श्रीकृष्ण तत्व हो । परम तत्वरूप परमात्माले लीला गर्न यस पृथ्वीमा अवतार लिएको दिन हुँदा उहाँको जन्म दिनमा उहाँप्रति भक्तिभाव गरेर व्रत-तीर्थ पूजा, पाठ, कथावाचन भजन, कीर्तन नाच, गान आदि गर्दा भगवान् प्रसन्न हुनुहुन्छ । भगवान् प्रसन्न भएपछि आफूले चिताएका सबै कुरा पूर्ण हुने हुँदा श्रीकृष्णजन्माष्टमीका दिन व्रत बसी पूजा आराधना गर्नुपर्छ ।
अष्टमी कृष्णपक्षस्य रोहिणीऋक्षसंयुता ।
भवेत्प्रौष्ठपदे मासि जयन्तीनाम सा स्मृता । विष्णुरहस्य ।
अर्धरात्रे तु योगोक्यं तारामभ्युदये सति ।
नियतात्मा शुचिः स्नातः पूजां तत्र प्रवर्तयेत् ।। विष्णुधर्मः।
आदि शास्त्रीय वचन भएका हुँदा यस दिन व्रत बसी भगवान्को आराधना गर्ने परम्परा हाम्रा समाजमा चलिआएको छ । हामी पनि यथाशक्ति व्रत बसी पूजा आराधना गरौं सबैको कल्याण हुन्छ ।

कृष्ण जन्माष्टमीलाई गोकुलष्टमी, अष्टमी रोहिनी, श्रीकृष्ण जयन्ती, श्री जयन्ती वा कहिलेकाही साधारण भाषामा जन्माष्टमी भन्ने गरिन्छ । भगवान विष्णुको आठौँ अवतारको रूपमा श्रीकृष्णको जन्मदिनको अवसरमा हिन्दूहरूले मनाइने वार्षिक पर्व हो । कृष्णा जन्माष्टमीमा हिन्दूहरूले भगवान श्री कृष्णको पूजा(आराधना गरी श्रद्धा भक्तिपूर्वक मनाइन्छ । ज्ञानयोग, कर्मयोग र भक्तियोगका प्रणेता भगवान श्रीकृष्णको जन्म द्वापरयुगमा हिन्दू पञ्चाङ्ग अनुसार भाद्रकृष्ण अष्टमीको मध्यरातमा भएकाले उक्त दिनलाई श्रीकृष्ण जन्माष्टमी र रातलाई मोहरात्री भनिन्छ । जन्माष्टमीका दिन अधिराज्यका कृष्ण मन्दिरहरूमा भगवान् श्रीकृष्णको पूजाआराधना, प्रवचन, भजन–कीर्तन गर्नुका साथै विशेषगरी महिलाहरू व्रत बसी रातभर जाग्राम बस्ने चलन छ ।

अन्याय, अत्याचार र राक्षसी प्रवृत्तिबाट मानवमात्रको संरक्षण गर्न भगवान् विष्णुको आठौं अवतारको रूपमा जन्मेका श्रीकृष्णले आजीवन सत्यको पक्षमा रही सत्कर्मका लागि मानव समुदायलाई प्रेरित गरेका थिए । कुरुक्षेत्रमा कौरवहरूसँगको लडाइँमा संलग्न पाण्डवहरूमध्येका अर्जुनलाई उपदेश दिने क्रममा स्वयं उनका मुखारविन्दबाट व्यक्त श्रीमद्भागवत गीता हिन्दूहरूको पवित्र ग्रन्थ मानिन्छ । बाल्यकालदेखि नै आफ्ना विचित्र लीला देखाएका श्रीकृष्णले पुतना, कंस, जरासन्ध, शिशुपालजस्ता दानवी प्रवृत्तिको संहार गरेका थिए ।

पुनश्च- जुन दिनको मध्यरातमा अष्टमी तिथि पर्छ, त्यसै दिन कृष्णाष्टमीको व्रत गर्नू, रोहिणी नक्षत्र परेमा जयन्तीयोगसमेत परी अझ उत्तम हुन्छ भन्ने वचन शास्त्र भएको हुँदा यस वर्ष भाद्र २० गते बुधबार ३५.४७ घडी घडीपछि अर्थात् रातको ८.४ बजेसम्म सप्तमी रही त्यसपछि रातभरअष्टमी तिथि रहने र रातको १०.२८ बजेपछि कृत्तिका नक्षत्र सकिएर रोहिणी नक्षत्रसमेत लागी जयन्ती योगसमेत परेको हुँदा भाद्र २० गते श्रीकृष्णजन्माष्टमीको व्रत गर्दा यसलोकमा सुख ऐश्वर्यको प्राप्ति हुनुकासाथै परलोकमा मोक्षपदसमेत प्राप्त गर्न सकिन्छ ।