नेपालमा कृषिको अवस्था

नेपाल रहेका बहुसंख्यक जनताको मुख्य पेशा भनेकै कृषि हो । जसमा कृषिले अर्थतन्त्र र जीविकोपार्जनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । जसलाई समष्टि रूपमा हेर्ने हो भने देशको लगभग ६६ प्रतिशत मानिसहरू कृषि पेशामा संलग्न छन् । जसबाट राष्ट्रको कूल गार्हस्थ उत्पादनको एक तिहाइ योगदान प्राप्त हुने सम्बन्धित क्षेत्रले आंकलन गरेको पाइन्छ । तर, नेपालले खाद्य तथा पोषण सुरक्षा हासिल गर्न, उत्पादकत्व र उत्पादनमा बृद्धि गर्न र जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक प्रकोपसँग अनुकूलन गर्न धेरै चुनौतीको सामना गरिरहेको छ । जसलाई उल्लेखित निम्न अनुच्छेदले देशको वर्तमान कृषि अवस्थाका केही प्रमुख पक्षलाई प्रकाश पार्नेछ ।

यसमा पहिलो अनुच्छेदमा खाद्य असुरक्षा र कुपोषण रहेको छ । नेपाल खाद्य असुरक्षा र बारम्बार आउने प्राकृतिक प्रकोप जस्तै बाढी, खडेरी, पहिरो, भूकम्प, रोग र कीराको प्रकोपको चपेटामा सधैंजसो पर्ने गरेको छ । यसमा अर्कोतिर हेर्ने हो विश्व बैंकको एक तथ्यांक अनुसार करिब १८ प्रतिशत जनसंख्या राष्ट्रिय गरिबी रेखामुनि छन् । त्यसरी नै देशको समग्रलाई अध्ययन गर्ने हो भने ३६ प्रतिशत खाद्य असुरक्षितमा बाँच्न बाध्य भएका छन् ।

यसबाहेक, राष्ट्रमा बाल कुपोषणको उच्च बोझ रहेको छ । यसमा पनि अनुमानित ५० प्रतिशत बालबालिका स्टन्टिङबाट प्रभावित छन् । फलतः खाद्य असुरक्षा र कुपोषणका प्रमुख कारण कम कृषि उत्पादकत्व, बजार र सेवामा सीमित पहुँच, गरीब आहार विविधता र सामाजिक तथा आर्थिक असमानता मुख्य कारक हुन् । दोस्रा अनुच्छेदमा कम उत्पादकत्व र उत्पादन छ । यसर्थ देशको कृषि क्षेत्र अझै निर्वाहमुखी खेतीमा हावी छ । जसको फलस्वरूप कम उत्पादकत्व र कृषि उपजको उत्पादन हुन्छ । जसमा देशको मुख्य बालीलाई हेर्ने हो भने धान, गहुँ, मकै र कोदोजस्ता प्रमुख बालीको औसत उत्पादन क्षेत्रीय औसतभन्दा कम छ ।

देशले बाढी, खडेरी, पहिरो, असिना, चिसो र गर्मीको लहरहरू जस्ता बारम्बार र तीव्र घटनाको सामना गर्नुपरेको छ । जसले गर्दा बाली उत्पादन र पशुधनको स्वास्थ्यलाई असर गर्छ जुन जलवायु परिवर्तनले कृषि जैविक विविधता र कृषिलाई समर्थन गर्ने प्राकृतिक स्रोतहरूमा पनि जोखिम खडा गर्छ ।

मुलुकमा हालसम्मको स्थितिलाई अवलोकन गर्ने हो भने सिँचाइ सुविधाको अभाव, सुधारिएको बिउ र मलको अपर्याप्त प्रयोग, कमजोर विस्तार तथा अनुसन्धान सेवा, जमिनको खण्डीकरण, क्षय, श्रमिकको अभाव, बसाइँसराइ, बीमाको अभाव जस्ता प्रमुख कारक कृषि उत्पादकत्व तथा उत्पादनमा बाधा पु¥याएको ज्वलान्त उदाहरण छन् । त्यसरी तेस्रो अनुच्छेदमा जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक प्रकोप छ ।
अतः देशले बाढी, खडेरी, पहिरो, असिना, चिसो र गर्मीको लहरहरू जस्ता बारम्बार र तीव्र घटनाको सामना गर्नुपरेको छ । बाली उत्पादन र पशुधनको स्वास्थ्यलाई असर गर्छ । जुन जलवायु परिवर्तनले कृषि जैविक विविधता र कृषिलाई समर्थन गर्ने प्राकृतिक स्रोतमा जोखिम खडा गर्छ । यसबाहेक, नेपाल भूकम्पीय रूपमा सक्रिय क्षेत्रमा अवस्थित छ जसले यसलाई भूकम्पको जोखिममा पार्छ जसले पूर्वाधार, सम्पत्ति र जीविकोपार्जनमा व्यापक क्षति पु¥याउन सक्ने प्रवल सम्भावना छ ।

देशको वर्तमान अवस्थालाई मध्यनजर गर्ने हो भने अवसर र हस्तक्षेप यस प्रकार रहेको देखिन्छ । देशको वर्तमान अवस्थालाई मध्यनजर गर्ने हो भने चुनौतीका बाबजुद नेपालको कृषि अवस्था सुधार्न सक्ने अवसर र हस्तक्षेप छन् । जसमा खाद्य तथा कृषि संगठन (एफएओ) ले सन् १९७७ देखि नेपाल सरकारसँग कृषि विकास, खाद्य तथा पोषण सुरक्षा, जीविकोपार्जन अभिवृद्धि, दिगो प्राकृतिक स्रोत व्यवस्थापनमा काम गर्दै आएको छ । जसका हस्तक्षेपका केही प्रमुख क्षेत्रमा कृषि क्षेत्रको योजना र कार्यान्वयनमा नीति सहयोग, संस्थागत क्षमता र सुशासनलाई सुदृढ गर्ने छन् भने अर्कोतिर इकोसिस्टम पुनस्र्थापना, जलवायु, स्मार्ट कृषि अभ्यास, प्रारम्भिक चेतावनी प्रणाली र प्रकोप जोखिम न्यूनीकरण उपायमार्फत जलवायु परिवर्तन र प्राकृतिक प्रकोपमा कृषकको लचिलोपन र अनुकूलनलाई बढाउँदै लैजाने कार्यक्रम छन् ।
यसको साथसाथै उन्नत प्रविधि, नवीनता, ताजा तथ्यांक, विस्तार सेवा, गुणस्तरीय इनपुट, मूल्य शृंखला विकास, बजार सम्बन्ध र फसलपछिको व्यवस्थापनमार्फत बाली, पशुपालन, मत्स्यपालन र वनको उत्पादकत्व र उत्पादनमा सुधार गर्नेको साथै आहार विविधीकरण, पोषण शिक्षामार्फत खाद्य र पोषण सुरक्षा प्रवद्र्धन आदि गर्ने रहेको पाइन्छ । नेपाल सरकारले विगत ६ वर्ष अगाडिदेखि सञ्चालन गर्दै आएको प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजनामा हालसम्म सवा २६ अर्ब खर्च गरे पनि उत्पादन प्रगति सुस्त देखिएको छ ।

ADVERTISEMENT

मुलुकले कृषि क्षेत्रको उत्पादन र उत्पादकत्व वृद्धि गर्ने मनसायले आर्थिक वर्ष २०७३/०७४ देखि सञ्चालनमा ल्याइएको कृषि आधुनिकीकरण परियोजनामा हालसम्मको स्थितिलाई अवलोकन गर्ने हो सन्तोषजनक देखिएको छैन् । सो परियोजना सञ्चालन गर्दा देशमा भने हालको अवस्थासम्म धान, चामल, मकै, गहुँ, आलुलालगायत खाद्यवस्तुमा आयातमै निर्भर हुनुपरेको छ । यसलाई सरसर्ति हेर्ने हो भने देशमा आयात भएको विगत ६ महिनामा १८ अर्ब ६३ करोडको धान र चामल, ६ अर्ब ६० करोडको मकै र ६६ करोडको गहुँ आयात भएको कृषि मन्त्रालयकै तथ्यांक छ ।

मुलुकको कृषि क्षेत्रको उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्ने, बाली र वस्तु उत्पादनमा यन्त्रिकीकरण, प्रशोधन तथा बजारीकरणका लागि आवश्यक पूर्वाधार व्यवस्था गर्न करिब ७७ जिल्लाहरूमा सञ्चालित परियोजनामा २६ अर्ब ३५ करोड ७६ लाख खर्च भएको सम्बन्धित क्षेत्रले जनाएको छ ।

जुन ५ अर्ब ३९ करोडको आलु, २३ करोड १५ लाखको केरा, १ अर्ब ५ करोडको सुन्तला, २ अर्ब ६९ करोडको प्याज र ३ अर्बको स्याउ आयात भएको छ । परियोजनामार्फत अर्बौं रुपैयाँ खर्च भए पनि नतिजा सन्तोषजनक छैन । महालेखा परीक्षकको ६०औं वार्षिक प्रतिवेदनले यसको पुष्टि गरेको छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा मुलुकको कृषि क्षेत्रको उत्पादन र उत्पादकत्वमा वृद्धि गर्ने, बालीवस्तु उत्पादनमा यन्त्रिकीकरण, प्रशोधन तथा बजारीकरणका लागि आवश्यक पूर्वाधार व्यवस्था गर्न करिब ७७ जिल्लामा सञ्चालित परियोजनामा २६ अर्ब ३५ करोड ७६ लाख खर्च भएको सम्बन्धित क्षेत्रले जनाएको छ । सो प्रतिवेदनमा भनिएको छ, परियोजनाबाट बजेट खर्च भएनुसार नतिजा हासिल हुन सकेन । यो परियोजना प्रत्येक २/२ वर्षमा परियोजना कार्यान्वयनको मूल्यांकन गर्नुपर्नेमा परियोजना सञ्चालन भएको ६ वर्षसम्म त्यसो गरेको देखिएको छैन । जबकि सरकारले आउँदो आर्थिक वर्ष २०८०/०८१ सम्म धानको उत्पादन बढाएर ६१ लाख ७३ हजार टन, मकै २९ लाख २७ हजार, गहुँ २४ लाख २० हजार टन उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।

जसमा हेर्ने हो भने कृषिजन्य वस्तुका आयात बढेपछि उत्पादन बढाउने लक्ष्य राखेको हो । जुन उत्पादन बढाउने लक्ष्य राखे पनि सरकारले भने विभिन्न बाली लगाउने समयमा पर्याप्त मल वितरण गर्न सकिएको छैन । जसलेगर्दा समयमै मल वितरण नहुँदा कृषक सधंै मर्कामा पर्दै आएका छन् । अतः नेपाल सरकारका तीनै तहका सरकारहरूले बाली लगाउने समयमै मल अभाव हुँदा समयमै उत्पादन लक्ष्यानुसार हुन सकेको देखिँदैन् । यसलाई मध्यनजर राखेर नेपाल सरकारका सम्बन्धित निकायले कृषि विकासका लागि आवश्य पर्ने मल, बिउ, सिँचाइ आदि समयमै उपलब्ध गराई दिन हुन कृषकवर्गले आहृवान गरेका छन् ।