अगाडिको बाटो :२०३० सम्म कुकुर मध्यस्थबाट हुने रेबिज शून्य

✍️ डा.केदार कार्की

विश्व रेविज दिवस हरेक वर्ष सेप्टेम्बर २८ का दिन विश्वभर मनाइन्छ । यस दिनले हामीलाई रेबिजविरुद्ध सचेतना फैलाउने र यस खतरनाक रोगसँग लड्ने उपायहरू बुझ्ने अवसर प्रदान गर्दछ । रेबिज एक घातक भाइरल संक्रमण हो जुन मानिसमा विशेषगरी कुकुरबाट सर्ने गर्छ र यदि समयमै उपचार गरिएन भने यसले ज्यानसमेत लिनसक्छ । रेबिजको फैलावट रोक्न, यसका लक्षण र रोकथामका उपायबारे मानिसलाई जानकारी गराउनु, खोपको महत्व बुझाउनु यस दिवसको उद्देश्य हो ।

सेप्टेम्बर २८ मा पहिलो रेबिज खोप विकास गर्ने फ्रान्सेली रसायनशास्त्री र सूक्ष्मजीवविद् लुइस पाश्चरको मृत्यु दिवस हो । पहिलो विश्व रेबिज दिवस दुई संस्थापक साझेदारहरूद्वारा २००७ मा मनाइएको थियो : रेबिज नियन्त्रण संगठन । रोग नियन्त्रण र रोकथाम केन्द्र, एटलाण्टा । १८औं विश्व रेबिज दिवस २०२४ मा मनाइनेछ ।

रेबिज एक जुनोटिक भाइरल रोग हो, जुन खोपद्वारा रोक्न सकिन्छ यो एक पागल जनावर (कुकुर, बिरालो, बाँदर आदि)को ¥यालमा उपस्थित एक राइबोन्युक्लिक एसिडको कारण हुन्छ । संक्रमित जनावरको टोकाइ र भाइरसहरू जनावरको लारसँग घाउमा प्रवेश गर्छन् । क्लिनिकल लक्षण देखा पर्दा रेबिज लगभग सय प्रतिशत घातक हुन्छ । हृदयघातका कारण चार दिनदेखि दुई हप्तासम्म मृत्यु हुने इन्क्युबेशन अवधि दुई-तीन महिना हो, जुन परिवर्तनशील हुन्छ, तर एक हप्तादेखि एक वर्षसम्म फरक हुनसक्छ । रेबिज निको नहुने भए पनि शतप्रतिशत रोकथाम गर्न सकिन्छ ।

रेबिज एक जुनोटिक भाइरल रोग हो जुन खोपद्वारा रोक्न सकिन्छ, यो एक पागल जनावर (कुकुर, बिरालो, बाँदर आदि)को ¥यालमा उपस्थित एक राइबोन्युक्लिक एसिडको कारण हुन्छ संक्रमित जनावरको टोकाइ र भाइरसहरू जनावरको लारसँग घाउमा प्रवेश गर्छन् । क्लिनिकल लक्षणहरू देखापर्दा रेबिज लगभग सय प्रतिशत घातक हुन्छ । हृदयघातका कारण चार दिनदेखि दुई हप्तासम्म मृत्यु हुने इन्क्युबेशन अवधि दुई-तीन महिना हो, जुन परिवर्तनशील हुन्छ । तर एक हप्तादेखि एक वर्षसम्म फरक हुनसक्छ । रेबिज निको नहुने भए पनि शतप्रतिशत रोकथाम गर्न सकिन्छ ।

रेबिज जनावरबाट मानिसमा सर्ने खतरनाक जुनोटिक रोग हो । यसका लक्षणहरूमा ज्वरो आउने, टाउको दुख्ने, अत्याधिक लार बग्ने, मांसपेशीमा दुखाइ, पक्षाघात र मानसिक भ्रम पर्छन् । रेबिज एक खोपबाट रोक्न सकिने भाइरल रोग हो, जुन १५० भन्दा बढी देश र क्षेत्रहरूमा हुन्छ । कुकुरहरू मानव रेबिजको मृत्युको विशाल बहुमतको स्रोत हुन्, जसले मानिसहरूलाई रेबिजको सम्पूर्ण प्रसारणको ९९ प्रतिशतसम्म योगदान गर्दछ । रेबिज एक डरलाग्दो रोग हो, जुन शतप्रतिशत रोकथाम र शून्य प्रतिशत इलाज योग्य हुन्छ । रेबिज निको पार्ने कुनै उपचार उपलब्ध छैन । तर यदि उचित खोप कार्यक्रम पालना गरियो भने यसलाई रोक्न सकिन्छ । लगभग ३०-६० प्रतिशत रिपोर्ट गरिएको रेबिज केसहरू र मृत्युहरू १५ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकामा हुन्छन्, किनकि बच्चाहरूमा हुने टोकाइ प्रायः अपरिचित र रिपोर्ट नगरिएका हुन्छन् ।

रेबिजबाट संक्रमित भएपछि, व्यक्तिलाई स्पर्श र सुन्ने क्षमतामा कमी, असामान्य व्यवहार, भ्रम, हाइड्रोफोबिया (पानीको डर) र अनिद्रा (सुत्न कठिनाइ) जस्ता गम्भीर परिणाम हुनसक्छ, जसले कोमा निम्त्याउन सक्छ ।

रेबिज पूर्णरूपमा रोकथाम गर्न सकिने रोग हो तर समयमै उपचार नगरेमा यो ज्यान लिने कारण हो छाडा कुकुरको अनियन्त्रित जनसंख्या र संक्रमित कुकुरले टोकेपछि अपनाउनुपर्ने उपायबारे सचेतना नहुनु । सन् २०३० सम्ममा रेबिजका कारण हुने मानव मृत्युलाई शून्यमा झार्नका लागि चिकित्सा समुदाय र समुदायले केही महत्वपूर्ण कदम चाल्नुपर्नेछ ।

उनीहरूले यो सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ कि सबै कुकुरको टोकाइबाट पीडितहरूले रेबिज पोष्ट एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस प्राप्त गर्छन्, जुन घाउ निको हुन्छ र यदि घाउबाट रगत बगिरहेको छ भने, रेबिज इम्युनोग्लोबुलिन वा मोनोक्लोनल एण्टिबडीहरूको साथ खोप आवश्यक छ ।

जब यो सामान्य जनताको कुरा आउँछ, उनीहरूलाई जनावरको टोकाइपछिको उपचारको बारेमा सचेतना चाहिन्छ, जसमा घाउलाई साबुनपानीले धुने र एन्टिसेप्टिक लागू गर्ने समावेश छ । रेबिज संक्रमणबाट बच्न इम्युनोग्लोबुलिन वा मोनोक्लोनल एण्टिबडीसहितको खोपको कोर्स लिन नजिकको अस्पतालमा जानुपर्छ ।

रेबिजजस्ता रोगको रोकथाम भनेको जनावरले टोक्दा र घाउबाट रगत वा सफा पानीजस्तो तरल पदार्थ निस्किदा रेबिज भाइरसको सही वर्गीकरणमा मात्र निर्भर गर्दछ । घाउको गम्भीरता पत्ता लगाउन, तपाईं स्पिरिट स्वाब लिन सक्नुहुन्छ र चोट लागेको ठाउँमा राख्न सक्नुहुन्छ । यदि त्यहाँ जलन वा झन्झन् सनसनी छ भने, यसको मतलब यो श्रेणी तीन हो । एकपटक पुष्टि भएपछि, रेबिज भाइरसलाई तपाईंको स्नायुको अन्त्यमा जानबाट रोक्नका लागि तपार्इंले घाउलाई साबुनपानीले राम्ररी धुनुपर्छ । त्यसपछि तपाईंले इम्युनोग्लोबुलिन वा मोनोक्लोनल एण्टिबडीहरूद्वारा घाउको उपचार गर्न सक्नुहुन्छ । खोपको तालिका अनुसार खोप लगाउन सक्नुहुन्छ ।

ADVERTISEMENT

रेबिजसँग सम्बन्धित रोचक तथ्य
एक प्रतिवेदन अनुसार रेबिजबाट हुने मृत्युमध्ये ९५ प्रतिशत अफ्रिका र एसियामा हुनेगरेको छ र तीमध्ये ४० प्रतिशत बालबालिका छन् । मानिसमा रेबिज संक्रमणको पहिलो स्रोत कुकुरलाई मानिन्छ। कतिपय अवस्थामा चमेरा पनि संलग्न हुन्छन् । ३० सम्म शून्यः विश्व स्वास्थ्य संगठन र अन्य विश्वव्यापी निकायहरूसँगको सहकार्यमा ग्लोबल एलायन्स फर रेबिज कन्ट्रोलले २०३० सम्म कुकुरबाट हुने रेबिजबाट शून्य मानव मृत्यु हुने लक्ष्य राखेको छ ।

नेपालमा अधिकांश घरपालुवा जनावरलाई विरलै खोप लगाइन्छ । रेबिजका लागि पहिलो खोप १८८५ मा लुइस पाश्चरद्वारा विकसित गरिएको थियो, जसले खरायोको संक्रमित स्नायुबाट खोप तयार पारेका थिए । यो विधि अझै पनि तेस्रो विश्वका धेरै देशहरूमा रेबिजको खोपहरू तयार गर्न प्रयोगमा छ तर आज खोपहरू कुखुराको भ्रुण सेल भ्याक्सिन र शुद्ध भेरो सेल रेबिज भ्याक्सिनबाट व्युत्पन्न गरिन्छ । यी खोपहरू सस्तो छन् र प्रयोगपछि कम प्रतिकूल प्रतिक्रिया छन् । रेबिजबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भनेको खोप हो ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले सबै देशहरूलाई उनीहरूको राष्ट्रिय खोप कार्यक्रमहरूमा रेबिज खोप समावेश गर्न सिफारिश गर्दछ । रेबिजको फैलावट कम गर्न पशु खोपले पनि महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । त्यसैले, रेबिज भ्याक्सिनले लाखौं मानिसहरूको जीवन बचाउन मद्दत गरेको छ ।

रेबिज भ्याक्सिन लगाउनुपर्ने मानिसहरू
रेबिज हुने सम्भावना धेरैजसो व्यक्तिहरू जनावरसँग काम गर्ने वा कुकुर वा अन्य जनावरसँग बारम्बार सम्पर्क गर्ने व्यक्तिहरू हुनु, जसमा पशुचिकित्सकहरू, पशु चिकित्सा सहायक, पशु नियन्त्रण अधिकारी, र प्रयोगशाला कामदारहरू छन् ।

वैज्ञानिकहरूले नयाँ-नयाँ रोगको औषधि पत्ता लगाउन सक्छन् तर सबै रोगको औषधि हुँदैन । कहिलेकाहिँ गम्भीर रोगको अगाडि पनि हार मान्छन् र यो हाम्रो नियन्त्रणभन्दा बाहिरको कुरा हो । भगवानलाई छोडिदिनुहोस् । विज्ञान ईश्वरको वरदान हो, जीवित प्राणीहरूको होइन ।

हेल्थकेयर पेशेवरहरूले जनावरको टोकाइको उपचारको क्रममा रेबिज पोष्ट एक्सपोजर प्रोफिलेक्सिस र व्यवस्थापनलाई समन्वय गर्नुपर्छ । सन् २०३० सम्ममा रेबिजबाट हुने मृत्युको शुन्य लक्ष्य हासिल गर्न नेपालको स्वास्थ्य सेवा उद्योगले कसरी योगदान गर्छ । यो धेरै महत्वपूर्ण छ कि चिकित्सा समुदाय सही जानकारी फैलाउन एकजुट हुनुपर्छ । थप रूपमा, मोनोक्लोनल एण्टिबडीहरू र खोपहरूको आपूर्तिले सबै रेबिज बिरामीहरूलाई उपयुक्त उपचार प्राप्त गर्न अनुमति दिनेछ । हामीले रेबिजबाट धेरै मानव मृत्युलाई रोक्न भ्याक्सिन र मोनोक्लोनल एण्टिबडीहरूको उपलब्धता र प्रयोगमा काम गर्न आवश्यक छ ।

प्रत्येक जनावरको टोकाइको रिपोर्टिङदेखि लिएर घाउ धुनु, सही खोप लगाउने र सही समयमा एक्सपोजर साइटमा रेडिमेड एण्टिबडीहरू प्राप्त गर्ने, रेबिजबाट मानव मृत्युलाई रोक्नको लागि केही महत्वपूर्ण कदमहरू सबैभन्दा महत्वपूर्ण छन् । एक पटकमा एक कदम, रेबिजलाई ‘स्टप गर्न’ का लागि एक विशाल छलांग अगाडि बढ्नुपर्छ र २०३० सम्म कुकुरबाट हुने रेबिजबाट शून्य मानव मृत्यु हासिल गर्न ग्लोबल रणनीतिक योजनामा सामेल हुनुपर्छ ।

कोविड-१९ ले संसारलाई देखाएको छ, मानिस, जनावर, वातावरण र स्वास्थ्य सबै एक अर्कासँग जोडिएका र एक अर्कामा निर्भर छन् । यो विषयले सुनिश्चित गर्दछ कि तपाईं एक पेशेवर होस् वा रेबिजमा रुचि राख्ने जनताको सदस्य हुनुहुन्छ । तपाईंले प्रयास गर्नुभयो भने विश्वबाट रेबिज हटाउन मद्दत गर्न एक अभिन्न साझेदारको रूपमा आफूलाई स्थान दिन सक्नुहुन्छ । ‘शून्य मृत्य’ले रेबिजलाई रोक्न सकिन्छ, र निर्मूल पनि गर्न सकिन्छ भन्ने तथ्यलाई बुझाउँछ । यो दिन जनावरहरूको राम्रो हेरचाह र रेबिजजस्ता प्रतिकूल परिस्थितिसँग सामना गर्न ज्ञान फैलाउनमा केन्द्रित छ । यसको उद्देश्य सन् २०३० सम्ममा यस रोगको प्रकोप हटाउनु हो ।

विश्व रेबिज दिवस अनावश्यक रूपमा ज्यान लिने रोगविरुद्ध कार्य गर्न विश्वव्यापी आहृवानको रूपमा खडा छ । सचेतना, रोकथाम प्रयास र सहयोगी रणनीतिमार्फत विश्व सन् २०३० सम्ममा रेबिजबाट हुने मृत्यु शून्यको महत्वाकांक्षी लक्ष्यको नजिक गइरहेको छ । हामी यो दिन मनाउने क्रममा, रेबिजमुक्त संसार बनाउने हाम्रो संकल्पमा एकताबद्ध बनौं, जहाँ यो घातक रोगको खतरा हट्छ र सबै रेबिजको डरविना बाँच्न सक्छन् ।

वैज्ञानिकहरूले नयाँ-नयाँ रोगको औषधि पत्ता लगाउन सक्छन् तर सबै रोगको औषधि हुँदैन, कहिलेकाहीँ गम्भीर रोगको अगाडि पनि हार मान्छन् र यो हाम्रो नियन्त्रणभन्दा बाहिरको कुरा हो । भगवानलाई छोडिदिनुहोस् । विज्ञान ईश्वरको वरदान हो, जीवित प्राणीहरूको होइन । (डा.कार्की वरिष्ठ पशु चिकित्सक हुनुहुन्छ ।)